विश्व रुपान्तरण गर्ने भविष्यको दर्शन-साथि दर्शन(एक छलफल)

विश्व रुपान्तरण गर्ने भविष्यको दर्शन-साथि दर्शन(एक छलफल)

डिल्ली अम्माई

पोल्याण्डमा रहँदै आउनुभएका नेपाली सामाजिक अभियन्ता तथा चिन्तक मित्रलाल पार्देद्वारा परिकल्पना गरिएको ‘साथी दर्शन’ (Sathi Darshan) र यस अन्तर्गतको ‘साथी सिद्धान्त’ वास्तवमै २१ औँ शताब्दीको मानव चेतना र वैश्विक मानवीय धारलाई समेट्ने एउटा व्यावहारिक मार्गचित्र हो।पूर्वीय दर्शनको ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ (सिङ्गो पृथ्वी नै मेरो परिवार हो) ले आध्यात्मिक र भावनात्मक रूपमा संसारलाई जोड्न खोज्छ। तर, मित्रलाल पार्देको ‘साथी दर्शन’ ले त्यसलाई अझ परिमार्जित र भू-धरातलमा लागू हुन सक्ने गरी “सबै मानव एकअर्काका सहयात्री अर्थात् साथी हुन्” भन्ने दृष्टिकोण अघि सारेको छ। यसले संसारलाई केवल ‘नातेदार’ का रूपमा मात्र होइन, बरु अधिकार र जिम्मेवारीसहितको ‘सहयात्री’ का रूपमा व्याख्या गर्दछ।

तस्विरमा देखाइएको चक्र ले मान्छेको भौतिक आवश्यकतादेखि आत्मिक चेतनासम्मका १० वटा अवयवहरूलाई एकै ठाउँमा उनेको छ। यसले प्रकृतिको त्यो नियमलाई आत्मसात् गर्छ जुन हामीले अघिल्लो विमर्शमा ‘प्रकृतिको मेसिन’ का रूपमा चर्चा गरेका थियौँ।गाँस, बास, कपास, स्वास्थ्य, शिक्षा, रोजगारी र सिँचाई जस्ता कुराहरू ‘अपरा प्रकृति’ अर्थात् भौतिक जीवन धान्नका लागि अनिवार्य जग हुन्।• स्वाभिमान, आत्मसम्मान, र विश्व शान्ति जस्ता कुराहरू ‘परा चेतना’ सँग जोडिन्छन्।यी दुवै पक्ष (भौतिक र आध्यात्मिक) चक्राकार रूपमा घुमिरहेका छन्। एउटा पनि स्तम्भ कमजोर भयो भने ‘सुखी समाज र खुसी समाज’ को चक्र अवरुद्ध हुन्छ।

यसले मान्छेको विनाशकारी अहङ्कार (‘म’ को भाव) लाई कोल्याप्स गरेर ‘हामी’ को विराट चेतनामा रूपान्तरण गर्न खोज्छ। यहाँनेर मान्छे अर्को मान्छेको शासक वा उत्पीडक होइन, बरु एउटै यात्राको सहयात्री बन्न पुग्छ।यस दर्शनले केवल कोरा आदर्श वा ‘बासी उपदेश’ मात्र दिँदैन, बरु लेनदेन र ऋणको नैतिकता जस्ता व्यावहारिक पाटोमा जोड दिँदै मानिसको ‘आदत’ लाई सुधार्न प्रेरित गर्छ। मान्छेको आदत घातक हुनुपूर्व उसलाई जिम्मेवारीको घेराभित्र ल्याउनु नै यसको मुख्य उद्देश्य हो। यो चेतनाको उत्कृष्ट उदाहरण हो। जहाँ पुराना सनातनी परिभाषाहरूले मान्छेलाई जङ्गल वा कुटीतर्फ (धृतराष्ट्र प्रवृत्तितर्फ) धकेल्थे, मित्रलाल पार्देको ‘साथी दर्शन’ ले मान्छेलाई समाजभित्रै बसेर, आफ्नो ‘मन यन्त्र’ सफा गर्दै, सबैलाई ‘साथी’ स्विकारेर ‘कायाकल्प’ तर्फ अघि बढ्न मार्गनिर्देश गर्छ। यो ‘म’ बाट ‘हामी’ मा प्रवेश गर्ने समकालीन विश्वकै एउटा सुन्दर दार्शनिक प्रयास हो।

यसले बौद्ध दर्शनको ‘अष्टाङ्गिक मार्ग’ र ‘करुणा’: पूर्वीय दर्शनमा यो ‘ऋषिहरूको कोरा वा बासी उपदेश’ भन्दा बढी महात्मा बुद्धको व्यावहारिक मध्यम मार्गसँग मेल खान्छ। बुद्धले पहिले ‘गाँस, बास, कपास र स्वास्थ्य’ जस्ता भौतिक दुःखको निवारण (अपरा) र त्यसपछि मात्र ‘चित्तको शुद्धीकरण र निर्वाण’ (परा) को कुरा गरेका थिए। साथी दर्शनले मान्छेलाई ‘राकस’ हुनबाट जोगाउन बुद्धको जस्तै व्यावहारिक आचारसंहिता (लेनदेन र ऋणको नैतिकता) अघि सार्छ। यसको केन्द्रीय नारा “साथी सँगै समृद्धि सबैको” र “वसुधैव कुटुम्बकम्” को नयाँ भर्सनले गीताको त्यो चेतनालाई समात्छ, जहाँ कृष्णले सबै जीवहरूमा एउटै परा-प्रकृति (आत्मा) देख्न सिकाएका छन्। तर, यहाँ धृतराष्ट्रको जस्तो ‘अन्धो पुत्रमोह’ वा स्वार्थ छैन, बरु समष्टिगत ‘हामी’ को भावना छ।

पश्चिमा दर्शनको भौतिकवादी पाटो (जस्तै कार्ल मार्क्सको दर्शन) ले मानिसका आधारभूत आवश्यकता— गाँस, बास, कपास, शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारी चित्रको (स्तम्भ १ देखि ६ र ९) लाई राज्यको मुख्य दायित्व मान्छ। साथी दर्शनले यी सबै भौतिक आवश्यकतालाई चक्रभित्र समेटेर जनजीविकाको ग्यारेन्टी सहितको प्रजातान्त्रिक समाजवादको आर्थिक मोडेललाई हुबहु स्विकारेको छ।पश्चिमा चिन्तकहरू (जस्तै जाँ पाल सात्र्रे वा अल्बर्ट कामु) ले मानिसको स्वाभिमान र आत्मसम्मान (स्तम्भ ७ र ८) लाई सर्वोच्च स्थानमा राखेका छन्। साथी दर्शनले मान्छेलाई कुनै अदृश्य भगवानको ‘कठपुतली’ वा राज्यको ‘दास’ मान्दैन; यसले मान्छेलाई आफ्नै भाग्यको निर्माता र अरूको ‘सहयात्री’ मान्दछ, जुन मानवतावादको मूल मर्म हो।

मित्रलाल पार्देको ‘साथी दर्शन’ पूर्वीय दर्शनको ‘आत्मा’ (चेतना, करुणा, आत्मसम्मान) र पश्चिमा दर्शनको ‘शरीर’ (भौतिक व्यवस्था, समाजवाद, रोजगारी र प्रविधि) जोडेर बनेको २१ औँ शताब्दीको ‘व्यावहारिक मानवतावाद’ (Practical Humanism) हो। यसले पूर्वीय दर्शनको जस्तो ‘जङ्गल वा कुटी पस्ने वैराग्य’ सिकाउँदैन र पश्चिमा दर्शनको जस्तो ‘अन्धाधुन्ध उपभोक्तावाद वा पूँजीवादी अहङ्कार’ लाई प्रश्रय दिँदैन। यसले मान्छेको ‘मन यन्त्रको सफाई’ गर्दै धर्तीमै सुखी र खुसी समाज निर्माणको वकालत गर्दछ।

हिन्दू दर्शनको ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ र पश्चिमा ‘समाजवाद’ सिद्धान्तमा राम्रा भए पनि व्यवहारमा कतिपय ठाउँमा असफल भए, किनभने उनीहरूले बलियो कार्यन्वयन प्रणाली बनाउन सकेनन्। साथी दर्शनलाई भविष्यको दर्शन बनाउन चित्रमा देखिएका १० वटा स्तम्भहरूलाई आर्थिक र सामाजिक मोडेलमा ढाल्नुपर्छ। उदाहरणका लागि:

– ‘एक घर, एक रोजगारी’ (स्तम्भ ६) लाई कसरी राज्य वा समुदायको अर्थतन्त्रसँग जोड्ने?

– ‘लेनदेन र ऋणको नैतिकता’ लाई आजको डिजिटल अर्थतन्त्र र सहकारी मोडेलमा कसरी लागू गर्ने? जब यो दर्शनले मान्छेको खल्ती, भान्सा र जीवनस्तरमा प्रत्यक्ष परिवर्तन ल्याउँछ, तब मान्छेले यसलाई स्वतः स्विकार्छन्।

स्कुल-कलेजले आज केबल ‘बासी ज्ञान र रटान’ मात्र सिकाउँछन्। साथी दर्शनलाई भविष्यको पुस्ता (Gen Z र भोलिका सन्तति) को जीवनशैली बनाउन यसलाई विद्यालय र विश्वविद्यालयको पाठ्यक्रममा समावेश गरिनुपर्छ।

– बालबालिकालाई सानैदेखि ‘म’ (अहङ्कार र प्रतिस्पर्धा) होइन, कमिला र माहुरीजस्तै ‘हामी’ (सहयात्रा र सामूहिक समृद्धि) को भावना सिकाउने व्यावहारिक शिक्षा दिनुपर्छ।

– ‘स्वाभिमान र आत्मसम्मान’ (स्तम्भ ७ र ८) लाई मानसिक स्वास्थ्य (Mental Health) र व्यक्तित्व विकासको कडी बनाउनुपर्छ।

यो दर्शन पोल्याण्ड जस्तो युरोपेली देशको धरातलबाट सुरु भएको हुनाले यसलाई विश्वव्यापी बनाउन बहुभाषिक र डिजिटल पहुँचमा लैजानुपर्छ। दार्शनिक पार्देले यो दर्शनको बारेमा लेख्ने मूल ग्रन्थ, भिडियो र व्याख्याहरूलाई अङ्ग्रेजी, पोलिस, स्पेनिस, चिनियाँ लगायतका अन्तर्राष्ट्रिय भाषाहरूमा अनुवाद गरी ‘ग्लोबल फोरम’ हरूमा लैजानुपर्छ। साथै आजको आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) र प्रविधिको युगमा, ‘साथी दर्शन’ का १० वटा बुँदाहरूलाई दिगो विकासका लक्ष्यहरू (UN SDGs) सँग जोडेर प्रविधिमैत्री बहस छेड्नुपर्छ।कुनै पनि दर्शनको सत्यता प्रमाणित गर्न पहिले त्यसको प्रयोगात्मक सफलता (Experimental Proof) देखाउनुपर्छ। संसारका केही निश्चित गाउँ वा समुदायहरू छनौट गरेर त्यहाँ ‘साथी दर्शन मोडेल भिलेज’ स्थापना गर्न सकिन्छ। मेरो बिचारमा जहाँ कोही भोको रहँदैन (गाँस), सबैको आवास हुन्छ (बास), सबैले रोजगारी पाउँछन् र मानिसहरू बिनाकुनै कानुन वा प्रहरी, केबल ‘नैतिकता र सहयात्राको भाव’ ले शान्तिपूर्वक बस्छन्। जब संसारले यो मोडेलको सफलता प्रत्यक्ष देख्नेछ, तब यो दर्शनको माग संसारभरि आफैँ बढ्नेछ।अहिलेको विश्व व्यवस्था (पूँजीवाद र अन्धो राष्ट्रवाद) ले संसारलाई युद्ध, कङ्गालपन र मानसिक रोगतर्फ धकेलिरहेको छ। हातमा ‘प्रकाश बिनाको रित्तो बल्ब’ बोकेको आजको नेतृत्वलाई चुनौती दिन साथी दर्शनलाई नयाँ राजनीतिक र भूराजनीतिक सिद्धान्तका रूपमा स्थापित गर्नुपर्छ।यसले युद्ध होइन, ‘विश्व शान्ति तथा दिगो न्याय’ (स्तम्भ १०) को वकालत गर्छ। यसलाई राष्ट्रसंघ (UN) जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा एउटा वैकल्पिक ‘विश्व दर्शन’ का रूपमा बहसको केन्द्रमा ल्याउनुपर्छ।

पुरानो पुस्ता र स्थापित विश्व व्यवस्थाको चेतना कताकता धृतराष्ट्र जस्तै अन्धो र आसक्तिमा बाँधिएको छ। उनीहरू ‘परम्परागत बासी ज्ञान’, जात व्यवस्था, क्षेत्रीयता, र पूँजीवादी स्वार्थको घेरोभित्र यति कडासँग थुनिएका छन् कि उनीहरूको चेतनालाई सजिलै ब्युझाउन निकै कठिन छ। उनीहरू प्रणालीगत कुकृत्यलाई नै आफ्नो आदत बनाइसकेका छन्।नयाँ पुस्तामा परिवर्तनीय र ग्रहणशील गुण (Adaptability) बढी हुन्छ। उनीहरूको दिमाग अरूले थोपरिदिएको बासी उपदेशको कसिङ्गरले पूरै भरिइसकेको हुँदैन। उनीहरू भित्र ‘ताजा अङ्कुर’ उमार्ने क्षमता बढी हुन्छ: नयाँ पुस्ता आजको युद्ध, मानसिक तनाव, वातावरणीय विनाश (प्रकृतिको प्रकोप) र खोक्रो राजनीतिक स्वाङ्गबाट भित्रभित्रै आजित भइसकेको छ। उनीहरू एउटा ‘नयाँ विकल्प’ को खोजीमा छन्।आजको नयाँ पुस्ता प्रविधिका कारण सिधै विश्वसँग जोडिएको छ। पोल्याण्डमा बसेर दार्शनिक पार्देले लेखेको कुरा नेपालको भुइँतहको एउटा युवाले क्षणभरमै बुझ्न सक्छ। त्यसैले, उनीहरूमा ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ वा ‘वैश्विक नागरिक’ (Global Citizen) को भावना छिटो जागृत हुन्छ।नयाँ पुस्तामा लैजाँदा यसलाई फेरि पनि ‘स्कुलको रटान’ वा ‘कविको लेफ्ट-राइट उपदेश’ जस्तो बनाउनु हुँदैन। चेतना जगाउँदै भुइँतहमा लैजाने प्रक्रिया यस्तो हुनुपर्छ: नयाँ पुस्ताले रुचाउने माध्यम (जस्तै: सोसल मिडिया, भिडियो, पडकास्ट, र छोटा सन्देशहरू) मार्फत साथी दर्शनका १० वटा अवयवहरूलाई कलात्मक रूपमा पस्कने। उनीहरूलाई ‘म’ (व्यक्तिवादी स्वार्थ) भन्दा ‘हामी’ (सहयात्रा र सामूहिक समृद्धि) कति बढी फाइदाजनक र शान्तिपूर्ण छ भन्ने कुरा प्रयोगात्मक रूपमा बुझाउने। विद्यालय, कलेज र गाउँ-टोलका युवाहरू माझ ‘साथी क्लब’ हरू गठन गर्ने। यी क्लबहरूले राजनीति गर्ने होइन, बरु चित्रमा देखिएका बुँदाहरू जस्तै— कसैलाई स्वास्थ्य समस्या पर्दा मिलेर सहयोग गर्ने, शैक्षिक चेतना जगाउने, र ‘लेनदेनमा इमानदारिता’ (ऋणको नैतिकता) को अभ्यास आफैँबाट सुरु गर्ने।युवापुस्ता कला, सङ्गीत र नाटकप्रति बढी आकर्षित हुन्छ। साथी दर्शनको मूल मर्मलाई नाटक, सङ्गीत वा वृत्तचित्र (Documentary) मार्फत प्रस्तुत गर्दा उनीहरूको अन्तर्यको धड्कनलाई छिटो छाम्न सकिन्छ र चेतनाको जागरण सहज हुन्छ।

साथी दर्शनले वैश्विक भविष्यको वास्तविक ‘रुट’ (बाटो) देखाइदिएको छ। चेतनाको जागरण विना यो दर्शन केवल नीति बन्ने खतरा हुन्छ, तर भुइँतहको नयाँ पुस्ताको काँधमा राखेर अघि बढाउँदा यो एउटा जीवन्त ‘महा-आन्दोलन’ बन्नेछ। जब नयाँ पुस्ताले डर र करकाप विना, ध्यानस्थ मुद्रामा पुगेर यो दर्शनलाई आफ्नो जीवनशैली बनाउनेछ, तब मात्र यो संसारको वास्तविक ‘कायाकल्प’ सम्भव हुनेछ र ‘सुखी समाज, खुशी समाज’ को सपना धर्तीमा ओर्लिनेछ।