डिजिटल लिन्चिङको मारमा आधुनिक विश्व समाज
मित्र लाल पार्दे
डिजिटल लिन्चिङ आजको आधुनिक समाजको गम्भीर समस्या भए पनि यसको जरो धेरै पुरानो इतिहाससँग जोडिएको छ। “लिन्चिङ” भन्ने शब्द कहाँबाट आयो र कसरी सुरु भयो भन्ने बुझ्न हामी इतिहासतिर फर्कनुपर्छ।
“लिन्चिङ” शब्दको उत्पत्ति १८औँ शताब्दीमा संयुक्त राज्य अमेरिका मा भएको मानिन्छ। यो शब्द विशेष गरी दुई व्यक्तिसँग जोडिन्छ— Charles Lynch र William Lynch। यी दुवैले “Lynch Law” भन्ने अवधारणा प्रयोग गरेका थिए, जसको अर्थ थियो—कानुनी प्रक्रिया बिना नै तुरुन्तै दण्ड दिने व्यवस्था।
Charles Lynch ले अमेरिकी स्वतन्त्रता युद्ध (American Revolutionary War) को समयमा अपराधी ठहरिएका व्यक्तिहरूलाई अदालत बिना नै सजाय दिने गरेका थिए। उनी स्थानीय न्यायाधीश जस्तै थिए, तर उनले छिटो निर्णय गर्दै मानिसहरूलाई कुटपिट गर्ने, जरिवाना लगाउने वा कैद गर्ने गर्थे। यसरी “Lynch’s Law” भन्ने शब्द प्रचलनमा आयो।
त्यस्तै, William Lynch सँग पनि यो नाम जोडिन्छ। उनले पनि समुदायमा अनुशासन कायम गर्न भीडको सहयोगमा तुरुन्तै दण्ड दिने प्रणाली अपनाएका थिए भन्ने मान्यता छ। यद्यपि इतिहासकारहरूबीच कसको नामबाट “lynching” शब्द आयो भन्ने विषयमा केही विवाद पनि छ।
समय बित्दै जाँदा “लिन्चिङ” को अर्थ अझ कठोर बन्दै गयो। विशेष गरी १९औँ र २०औँ शताब्दीमा, यो शब्दले भीडद्वारा गरिने क्रूर हिंसा जनाउन थाल्यो। कुनै व्यक्तिमाथि आरोप लागेपछि, भीडले उसलाई सार्वजनिक रूपमा कुटपिट गर्ने, झुण्ड्याउने (फाँसी दिने), जलाउने वा हत्या गर्ने जस्ता अमानवीय कार्यहरू गर्थे। यसमा विशेष गरी अफ्रिकी मूलका मानिसहरू बढी पीडित भएका थिए।
पछि समाजमा कानुनी शासन बलियो बन्दै गएपछि यस्ता घटनाहरू घट्न थाले। तर मानिसको भीड मानसिकता भने समाप्त भएन। २१औँ शताब्दीमा इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालहरूको विकाससँगै पुरानो “लिन्चिङ” नयाँ रूप लिएर देखा पर्यो— जसलाई “डिजिटल लिन्चिङ” भनिन्छ।
Facebook, Twitter, TikTok जस्ता प्लेटफर्महरूले मानिसहरूलाई आफ्नो आवाज उठाउने अवसर दिए। तर यही माध्यममा कुनै व्यक्तिविरुद्ध आरोप लागेपछि, हजारौं मानिसहरूले सत्यता नजाँचीकन गाली, अपमान र धम्की दिन थाले। यसरी शारीरिक हिंसा नभए पनि मानसिक रूपमा अत्याचार हुने नयाँ रूपको “लिन्चिङ” विकसित भयो।
डिजिटल लिन्चिङमा दण्ड दिने तरिका फरक छ—यहाँ मानिसलाई कुटपिट वा हत्या गरिँदैन, तर उसको प्रतिष्ठा, आत्मसम्मान र मानसिक शान्ति नष्ट गरिन्छ। उसलाई सामाजिक रूपमा बहिष्कार गरिन्छ, चरित्र हत्या गरिन्छ र कहिलेकाहीँ जीवन नै संकटमा पर्छ। बिश्वमा यसको मारमा परेर पछि निर्दोष सावित भएका घटनाहरु ।
डिजिटल लिन्चिङ वा भीडको गलत निर्णयका कारण पहिले दोषी ठहर गरिए पनि पछि निर्दोष साबित भएका धेरै घटनाहरू विश्वभर भेटिन्छन्। यस्ता घटनाहरूले देखाउँछन् कि बिना प्रमाण भीडको निर्णय कति खतरनाक हुन सक्छ।
निर्दोष ठहरिएका केही चर्चित घटनाहरू
- Richard Jewell
सन् १९९६ मा Atlanta Olympics bombing पछि उनलाई बम विस्फोटको मुख्य संदिग्ध मानियो। मिडिया र जनताले उनलाई अपराधीको रूपमा प्रस्तुत गरे। तर पछि अनुसन्धानले देखायो कि उनी पूर्ण रूपमा निर्दोष थिए। यस घटनाले उनलाई मानसिक र सामाजिक रूपमा ठूलो क्षति पुर्यायो।
- Sunil Tripathi
सन् २०१३ को Boston Marathon bombing पछि सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताहरूले उनलाई गलत रूपमा बम आक्रमणकारी ठहर गरे। Reddit मा फैलिएको गलत पहिचानले उनको परिवारलाई अत्यन्त पीडा दियो। पछि उनी निर्दोष भएको पुष्टि भयो।
- Christopher Jefferies
बेलायतमा एक हत्या घटनापछि उनलाई शंकाको आधारमा मिडियाले दोषी जस्तो प्रस्तुत गर्यो। पछि वास्तविक अपराधी पक्राउ परेपछि उनी पूर्ण रूपमा निर्दोष साबित भए। उनले मिडियाविरुद्ध मुद्दा जिते।
- Jian Ghomeshi
क्यानडाका एक प्रसिद्ध सञ्चारकर्मी, जसलाई सामाजिक सञ्जाल र मिडियामा व्यापक रूपमा दोषी ठहर गरियो। तर अदालतले उनलाई प्रमाणको अभावमा निर्दोष ठहर गर्यो। यद्यपि उनको प्रतिष्ठामा ठूलो असर परेको थियो।
यी घटनाहरूले स्पष्ट देखाउँछन् कि
सामाजिक सञ्जालमा फैलिने सूचना सधैं सत्य हुँदैन
भीडको भावना (mob mentality) ले निर्दोषलाई पनि अपराधी बनाइदिन सक्छ
डिजिटल लिन्चिङले मानिसको जीवन, प्रतिष्ठा र मानसिक स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्छ
अन्त्यमा भन्नुपर्दा, “लिन्चिङ” कुनै एक व्यक्तिले अचानक सुरु गरेको होइन, तर Charles Lynch जस्ता व्यक्तिहरूबाट सुरु भएको “Lynch Law” को अवधारणा समयसँगै विकसित हुँदै आज डिजिटल युगमा नयाँ स्वरूपमा पुगेको हो। त्यसैले डिजिटल लिन्चिङलाई बुझ्न यसको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि बुझ्नु अत्यन्त आवश्यक छ।
