सुदूरपश्चिमका तारा: अन्तर्राष्ट्रिय खगोल भौतिकशास्त्री डा. गोपाल भट्टको जीवन-यात्रा
परिचय
नेपालको सुदूरपश्चिमस्थित डोटी जिल्लामा जन्मिएर युरोप लगायत विश्वभर खगोल विज्ञानको क्षेत्रमा विशिष्ट पहिचान बनाउन सफल व्यक्तित्व हुन्— डा. गोपाल भट्ट। उनी एक अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका खगोल भौतिकशास्त्री (Astrophysicist) हुन्। विशेष गरी ब्ल्याक होल (Black Hole), गुरुत्वाकर्षण तरंग (Gravitational Waves), र ब्रह्माण्डको संरचना सम्बन्धी अनुसन्धानमा उनले पुर्याएको योगदान अतुलनीय छ।
बाल्यकाल, पारिवारिक पृष्ठभूमि र प्रेरणा
डा. भट्टको विज्ञानप्रतिको लगावको जग आफ्नै घरको आँगनमा बसेको थियो। उनका बाजे पण्डित उमाकान्त भट्ट संस्कृतका प्रकाण्ड विद्वान र त्यस क्षेत्रका कहलिएका ज्योतिषी थिए। बाजेको सान्निध्यमा घरमा आउने प्रख्यात आध्यात्मिक व्यक्तित्वहरूसँग हुने धर्म, अध्यात्म, ब्रह्माण्ड, भूगोल, नक्षत्र र विज्ञानका गहिरा चर्चाले बालक गोपालको कलिलो मस्तिष्कमा गहिरो छाप छोडेको थियो।
सूर्य र चन्द्र ग्रहण लाग्ने समय बाजेले पहिले नै सटीक रूपमा बताउँदा उनी चकित पर्थे। “ब्रह्माण्ड कसरी बन्यो? ताराहरू कति छन्? पृथ्वीसम्म सूर्यको ताप कसरी आइपुग्छ?” जस्ता बालसुलभ प्रश्न र कौतुहलताले नै उनलाई कालान्तरमा खगोलशास्त्रको कठिन तर गौरवमय बाटोतर्फ डोर्याएको थियो।
शिक्षा र संघर्षको कठिन खुड्किलो
डा. भट्टको प्रारम्भिक शिक्षा डोटीको सिलगढीस्थित पद्म पब्लिक हाईस्कुलबाट सुरु भयो। त्यहाँबाट ८ कक्षा उत्तीर्ण गरेपछि उनी धनगढी हुँदै काठमाडौं पुगे। काठमाडौंको रत्नराज्य स्कुलबाट प्रथम श्रेणीमा एसएलसी उत्तीर्ण गरेपछि उनले नेपालको ऐतिहासिक त्रिचन्द्र कलेजबाट भौतिकशास्त्रमा आई.एस्सी. र बी.एस्सी. (प्रथम श्रेणी) पूरा गरे।
त्यसपछि उनले त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट भौतिकशास्त्रमा एम.एस्सी. गरे। एम.एस्सी. अध्ययनका क्रममा नेपालका प्रख्यात ब्रह्माण्डशास्त्री प्रा.डा. उदयराज खनालको सुपरिवेक्षणमा ‘ब्ल्याक होल’ को विषयमा शोध (Thesis) गर्ने अवसर पाए। यसै मोडले उनलाई खगोलशास्त्री बन्ने ठूलो हौसला दियो। तर, अन्तरिक्षको गहिराइ नाप्ने उनको तीव्र इच्छा पूरा गर्न उच्च शिक्षा र विशिष्ट अनुसन्धानका लागि उनी विदेशिए।
अन्तर्राष्ट्रिय सफलता र वैज्ञानिक अनुसन्धान
डा. भट्ट हाल पोल्याण्डको युनिभर्सिटी अफ जिलोना गोरा (University of Zielona Gora) को ‘इन्स्टिच्युट अफ एस्ट्रोनोमी’ मा प्रोफेसरका रूपमा कार्यरत छन्। उनी उच्च-ऊर्जा खगोल विज्ञान र बहु-सन्देश (Multi-messenger) खगोल विज्ञानका विशेषज्ञ मानिन्छन्।
उनले अमेरिका, चीन, जर्मनी, भारत, स्पेन र इटाली लगायतका शक्तिशाली देशहरूमा आयोजित वैज्ञानिक सम्मेलनहरूमा ब्रह्माण्ड, ग्यालेक्सी र सुपर म्यासिभ ब्ल्याकहोल सम्बन्धी आफ्ना महत्त्वपूर्ण खोजहरू प्रस्तुत गरिसकेका छन्। उनी युरोपेली खगोलशास्त्री समाज र पोल्याण्डको खगोलशास्त्री समाजका सम्मानित सदस्य हुन्।
पूर्वीय दर्शन र विज्ञानको समन्वय
डा. भट्ट पश्चिमा विज्ञानभन्दा हजारौँ वर्ष पहिले नै नेपाल र पूर्वीय दर्शनमा विज्ञानको विकास भएको दाबी गर्छन्। उनी ज्योतिषशास्त्रलाई हिन्दू धर्मको आधारभूत विज्ञान मान्छन्। ग्रहण लाग्ने समयको विषयमा आधुनिक खगोलशास्त्रीले दिने तथ्यांक र परम्परागत ज्योतिषशास्त्रले निकाल्ने समय ठ्याक्कै मिल्ने कुराले प्राचीन ज्योतिष विद्याको वैज्ञानिकता पुष्टि हुने उनको बुझाइ छ। यद्यपि, उनी ज्योतिषशास्त्रभित्र रहेका कतिपय पुरातन र रूढीवादी सोचलाई भने समयसापेक्ष सुधार र परिमार्जन गर्नुपर्नेमा जोड दिन्छन्।
नेपालमा खगोल विज्ञानको सम्भावना र योगदान
विश्वस्तरमा ख्याति कमाइसकेपछि पनि डा. भट्ट आफ्नो मातृभूमि नेपालमा खगोल विज्ञान र अनुसन्धानको विकास गर्न प्रतिबद्ध छन्। नेपालमा अन्तरिक्ष अनुसन्धान केन्द्र स्थापनाको सम्भाव्यता अध्ययन गर्न र आधुनिक टेलिस्कोप प्रविधि भित्र्याउने अभियानमा उनी सक्रिय छन्।
हालै मात्र उनले भक्तपुरस्थित नगरकोट राष्ट्रिय अब्जर्भेटरी सेन्टरको अवलोकन गरी नेपाललाई खगोल अनुसन्धानको क्षेत्रीय केन्द्र बनाउन सकिने सम्भावना औँल्याएका छन्। यसै प्रयासअन्तर्गत, डा. भट्टसहितको अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक टोलीले भर्खरै नेपाल भ्रमण गरी उच्च सरकारी अधिकारीहरूसँग छलफल गरेको छ। उक्त छलफलको फलस्वरूप, नेपालमा एउटा ठूलो टेलिस्कोप जडान गर्न पोल्याण्ड सरकारले सहयोग गर्ने भएको छ। यस ऐतिहासिक कदमले नेपाललाई खगोल विज्ञानको क्षेत्रमा विश्वस्तरमै चिनाउने र आगामी दिनमा युरोपेली तथा अमेरिकी राष्ट्रहरूसँग वैज्ञानिक सहकार्यको नयाँ बाटो खोल्ने विश्वास डा. भट्टले व्यक्त गरेका छन्।
डा. गोपाल भट्टको डोटीको सिलगढीदेखि युरोपको प्रतिष्ठित विश्वविद्यालयको प्रोफेसरसम्मको यात्रा सम्पूर्ण नेपालीका लागि प्रेरणाको स्रोत हो। “आकाश सीमाना होइन, सम्भावना हो” भन्ने उनको भनाइले हामीलाई के सन्देश दिन्छ भने—यदि इच्छाशक्ति र सही नीति भएमा नेपालले पनि विज्ञान र प्रविधिको क्षेत्रमा अन्तर्राष्ट्रिय उचाइ चुम्न सक्छ। सुदूरपश्चिमको माटोमा जन्मिएका यी ‘तारा’ आज ब्रह्माण्डको रहस्य सुल्झाउँदै विश्वकै लागि एक सम्पत्ति बनेका छन्।
