सती प्रथा : उत्पत्ति, विकास र अन्त्य

भूमिका

मानव सभ्यताको इतिहासमा केही यस्ता सामाजिक प्रथाहरू रहेका छन्, जसलाई एक समय धर्म, संस्कार र संस्कृतिको नाममा स्वीकार गरियो तर समयसँगै ती अमानवीय र अन्यायपूर्ण भएको प्रमाणित भए। तीमध्ये सती प्रथा सबैभन्दा क्रूर र महिलामाथि गरिएका चरम हिंसाको प्रतीक हो। पति मरेपछि पत्नीले पनि पतिसँगै चितामा जलेर ज्यान दिनुपर्ने यो प्रथा लामो समयसम्म समाजमा व्याप्त रह्यो। आजको आधुनिक र मानवअधिकारमुखी समाजमा सती प्रथा एक गम्भीर अपराध र मानवताविरुद्धको कार्यका रूपमा लिइन्छ।

सती प्रथा के हो?

सती प्रथा भनेको पति मरेपछि पत्नीले आफ्नै इच्छाले वा समाज, परिवार र धार्मिक दबाबका कारण पतिसँगै चितामा बसेर जलेर मर्नु हो। “सती” शब्द संस्कृतको “सत्” बाट आएको हो, जसको अर्थ “पवित्र” वा “सद्गुणी” भन्ने हुन्छ। यस प्रथामा महिलालाई पति प्रतिको परम निष्ठा देखाउन आफ्नै जीवन त्याग्न बाध्य पारिन्थ्यो।

सती प्रथाको उत्पत्ति

धेरैले सती प्रथालाई वैदिक धर्मसँग जोड्ने प्रयास गरे पनि वैदिक कालका ग्रन्थहरूमा यसको स्पष्ट समर्थन पाइँदैन। उल्टै, वेदहरूमा विधवा महिलाले पुनर्विवाह गर्न पाउने, सम्मानपूर्वक जीवन बिताउन पाउने उल्लेख पाइन्छ। इतिहासकारहरूका अनुसार सती प्रथा ईसा पछिका पहिलो केही शताब्दीहरूमा देखा पर्न थालेको हो। गुप्तकालपछि र विशेष गरी मध्यकालीन समयमा यो प्रथा भारत र नेपालका केही भागहरूमा व्यापक रूपमा फैलियो।

सती प्रथा फैलिनुका कारण

सती प्रथा फैलिनुका पछाडि अनेक सामाजिक, आर्थिक र धार्मिक कारणहरू थिए। पितृसत्तात्मक सोचका कारण महिलालाई पुरुषको अधीनमा राखियो र पति बिना महिलाको अस्तित्व अर्थहीन ठानियो। विधवा महिलाले सम्पत्ति अधिकार नपाओस् र पुनर्विवाह नगरून् भन्ने उद्देश्यले पनि यो प्रथा प्रोत्साहित गरियो। धार्मिक भ्रम फैलाइयो कि सती भएमा स्वर्ग प्राप्त हुन्छ र परिवारको पाप नाश हुन्छ। साथै, युद्धकालीन अस्थिरतामा विशेष गरी राजपूत समाजमा “इज्जत जोगाउने” नाममा महिलालाई सती हुन बाध्य पारिएको पाइन्छ।

नेपाल र भारतमा सती प्रथा

भारतमा सती प्रथा राजस्थान, बंगाल, मध्यप्रदेशजस्ता क्षेत्रमा बढी देखिन्थ्यो। नेपालमा पनि यो प्रथा विशेषगरी दरबार र उच्च वर्गमा प्रचलित थियो। साधारण महिलाभन्दा राजपरिवार र कुलीन परिवारका महिलाहरू बढी सती हुन बाध्य बनाइन्थे। कागजमा यसलाई “स्वेच्छिक” भनिए पनि व्यवहारमा महिलाहरू सामाजिक बहिष्कार, धार्मिक डर र परिवारको दबाबका कारण सती हुन विवश हुन्थे।

सती प्रथाविरुद्धको आन्दोलन

समयक्रममा शिक्षित वर्ग र समाज सुधारकहरूले सती प्रथाको विरोध गर्न थाले। भारतमा राजा राममोहन रायजस्ता समाज सुधारकहरूले यसलाई अमानवीय भन्दै कडा आवाज उठाए। नेपालमा पनि बौद्धिक वर्ग र केही शासकहरूमा यसको विरोध बढ्दै गयो। यी आन्दोलनहरूले समाजमा चेतना फैलाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेले।

सती प्रथाको अन्त्य

भारतमा सन् १८२९ मा ब्रिटिश गभर्नर जनरल लर्ड विलियम बेन्टिन्कले सती प्रथालाई कानुनी रूपमा प्रतिबन्ध लगाए। नेपालमा भने वि.सं. १९७७ (सन् १९२०) मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री चन्द्र शमशेर राणाले सती प्रथा पूर्ण रूपमा उन्मूलन गरे। यही सुधारसँगै नेपालमा दास प्रथा अन्त्य, सामाजिक सुधार र महिलाको अधिकार विस्तारतर्फ कदम चालियो।

आधुनिक दृष्टिकोण

आज सती प्रथालाई मानवअधिकारको गम्भीर उल्लङ्घन, लैङ्गिक हिंसा र अमानवीय अपराधका रूपमा लिइन्छ। आधुनिक समाजमा महिला स्वतन्त्र, सक्षम र समान अधिकार सम्पन्न नागरिक हुन् भन्ने मान्यता स्थापित भइसकेको छ। सती प्रथाको स्मरण इतिहासका कालो पानाहरू मध्ये एकका रूपमा गरिन्छ, जसबाट समाजले ठूलो पाठ सिकेको छ।

सती प्रथा कुनै पनि धर्मको वास्तविक शिक्षाबाट उत्पन्न नभई समाजमा जरा गाडेको पितृसत्तात्मक सोच र धार्मिक भ्रमको परिणाम थियो। यसको अन्त्यले मानवताको विजय र सामाजिक चेतनाको विकासलाई देखाउँछ। आज आवश्यक कुरा भनेको इतिहासका यस्ता गलत प्रथाबाट सिक्दै भविष्यमा कुनै पनि रूपको अन्याय र हिंसाविरुद्ध सचेत रहनु हो। महिलाको सम्मान, समानता र अधिकार सुनिश्चित गर्नु नै सभ्य समाजको साँचो पहिचान हो।