होलोकस्ट: जब सभ्यताले आफ्नै आत्मालाई दोषी बनायो
स्मृति, अपराध र मानव विवेकमाथिको अन्तिम प्रश्न
होलोकस्ट: जब सभ्यताले आफ्नै आत्मालाई दोषी बनायो
स्मृति, अपराध र मानव विवेकमाथिको अन्तिम प्रश्न
होलोकस्ट कुनै इतिहासको पाना मात्र होइन।
यो मानव सभ्यताले ऐनामा हेर्दा देखेको सबैभन्दा भयावह प्रतिबिम्ब हो—जहाँ मानिसले अरूलाई होइन, आफ्नै मानवतालाई मार्यो।
दोस्रो विश्वयुद्ध (१९३३–१९४५) को उथलपुथलभित्र नाजी जर्मनीले योजनाबद्ध रूपमा गरेको यहूदी नरसंहारलाई हामी होलोकस्ट भन्छौं। तथ्यले भन्छ—करिब ६० लाख यहूदी मारिए। तर दर्शनले सोध्छ—
जब एक निर्दोष मानिस मारिन्छ, त्यही क्षण मानवता कति पटक मर्छ?
होलोकस्ट केवल संख्याको त्रासदी होइन; यो विवेकको विफलता हो।
विचारधाराबाट जन्मिएको अपराध
होलोकस्ट कुनै अचानक भएको विस्फोट थिएन।
यो घृणालाई दर्शन, दर्शनलाई नीति, र नीतिलाई राज्य–शक्ति बनाइएको परिणाम थियो। “Final Solution” भन्ने शब्द आफैंमा सभ्यताको हार हो—मानिसलाई समस्या ठान्ने र उसको अस्तित्व मेटाउने समाधान खोज्ने मानसिकता।
ग्यास चेम्बर, क्रेमेटोरिया, गोली, भोकमरी—यी सबै माध्यम मात्र थिए।
वास्तविक हतियार थियो मानिसलाई मानिस मान्न इन्कार गर्ने सोच।
होलोकस्टले संसारलाई एउटा कठोर सत्य सिकायो:
बर्बरता सधैं अज्ञानबाट जन्मिँदैन; कहिलेकाहीँ उच्च शिक्षित समाज नै यसको योजनाकार बन्छ।
Auschwitz-Birkenau: मृत्यु होइन, मौनको कारखाना
Auschwitz-Birkenau केवल नरसंहार शिविर थिएन।
यो मौन उत्पादन गर्ने कारखाना थियो—जहाँ मानिसहरू मर्नुअघि नाम होइन, नम्बर बन्थे; जहाँ चिच्याहट होइन, धुवाँ आकाशमा उठ्थ्यो।
Poland को Oświęcim नजिक अवस्थित यो स्थल, सन् १९४० मा Heinrich Himmler को आदेशमा स्थापना भयो।
तीन भागमा विभाजित:
- Auschwitz I — जहाँ “Arbeit Macht Frei” लेखिएको गेटबाट मानव गरिमाको अन्त्य सुरु हुन्थ्यो
- Auschwitz II–Birkenau — Zyklon B ग्यास, क्रेमेटोरिया र योजनाबद्ध मृत्यु
- Auschwitz III–Monowitz — जबरजस्ती श्रमको प्रतीक
यहाँ १.३ मिलियनभन्दा बढी मानिस ल्याइए, र १.१ मिलियनभन्दा बढी मारिए—जसमध्ये करिब ९० प्रतिशत यहूदी थिए।
२७ जनवरी १९४५ मा सोभियत Red Army ले शिविर मुक्त गर्यो। भाग्दै गर्दा SS ले प्रमाण नष्ट गर्यो, तर झण्डै ७,००० बिरामी कैदीहरू जीवित भेटिए—मानव सहनशीलताको अन्तिम साक्षी।
आज Auschwitz-Birkenau UNESCO विश्व सम्पदा हो।
तर यो संग्रहालय होइन—यो चेतावनी हो।
२७ जनवरी: स्मरण होइन, आत्मपरीक्षण
२७ जनवरीलाई अन्तर्राष्ट्रिय होलोकस्ट स्मृति दिवस भनिन्छ।
तर वास्तवमा यो श्रद्धाञ्जलीको दिन मात्र होइन—यो आत्मपरीक्षणको दिन हो।
संयुक्त राष्ट्रसंघले २००५ मा यस दिनलाई औपचारिक मान्यता दिँदा मूल सन्देश स्पष्ट थियो:
नरसंहार बन्दुकले मात्र हुँदैन, मौनले पनि हुन्छ।
होलोकस्ट सम्झनु भावुक हुनका लागि होइन;
यो सम्झनु हो—सजग रहन।
किनकि इतिहास प्रश्न गर्छ:
रवाण्डा, बोस्निया, युक्रेन—के होलोकस्ट समाप्त भयो, कि केवल रूप बद्लियो?
२०२६: स्मृतिमा राजनीति, पीडामा न्याय
८१औं स्मृति दिवसमा, २७ जनवरी २०२६, Auschwitz-Birkenau मा आयोजित समारोहमा Poland का राष्ट्रपति Karol Nawrocki उभिए।
उनले Auschwitz लाई
“पूर्ण मानवताविहीनता र बर्बरताको प्रतीक”
भन्दै नाजी विचारधारालाई स्पष्ट रूपमा जर्मनीसँग जोडे।
उनको भाषण स्मृतिमा सीमित रहेन। उनले दोस्रो विश्वयुद्धका अपराधका लागि जर्मनीबाट reparations माग दोहोर्याए।
यो माग आर्थिकभन्दा बढी नैतिक प्रश्न हो।
दर्शन भन्छ:
माफी तब मात्र अर्थपूर्ण हुन्छ, जब स्मृति स्वीकारिन्छ र जिम्मेवारी बोकिन्छ।
यही बिन्दुले आज Poland–Germany सम्बन्धमा अझै असहज मौन जन्माइरहेको छ।
अन्तिम प्रश्न: होलोकस्ट किन सम्झनु?
होलोकस्ट सम्झनु भनेको मरेका ६० लाखको सूची पढ्नु होइन।
यो सम्झनु हो—
- घृणा सामान्य बनाउँदा के हुन्छ
- राज्य शक्तिले नैतिकता गुमाउँदा के हुन्छ
- र जब समाज चुप लाग्छ, तब कसरी नरसंहार सम्भव हुन्छ
होलोकस्टले हामीलाई अन्तिम चेतावनी दिन्छ:
मानिसलाई मार्न हिटलर चाहिँदैन—विवेक हराउनु नै पर्याप्त हुन्छ।
त्यसैले होलोकस्ट स्मृति दिवसको सन्देश एउटै वाक्यमा सिमित छ:
Never Again
तर यसको अर्थ विगतप्रति होइन—
भविष्यमाथिको जिम्मेवारी हो।
