शहीद दिवसको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
नेपालमा शहीद दिवस (सहिद दिवस) वि.सं. २०१२ साल (सन् १९५५–१९५६) देखि औपचारिक रूपमा मनाउन थालिएको हो। यो परम्परा प्रजातन्त्र प्राप्ति (वि.सं. २००७ साल) पछि मात्र स्थापित भएको हो, र यसलाई तत्कालीन काठमाडौं महानगरपालिका (अहिले काठमाडौं महानगरपालिका) को संयोजकत्वमा नियमित बनाइएको थियो।
यो दिवस हरेक वर्ष माघ १६ गते मनाइन्छ, जुन शहीद सप्ताह (माघ १० देखि १६ गतेसम्म) को अन्तिम दिन हो। यो सप्ताह र दिवसको मुख्य उद्देश्य भनेको राणा शासनविरुद्ध प्रजातन्त्रको माग गर्दा १९९७ सालमा बलिदान दिने चार प्रथम प्रजातान्त्रिक शहीदहरूको विशेष सम्झना गर्नु हो, साथै नेपालको इतिहासमा विभिन्न आन्दोलनहरूमा जीवन त्याग गर्ने सबै ज्ञात-अज्ञात शहीदहरूलाई सम्मान गर्नु।
शहीद दिवसको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
राणा शासन (वि.सं. १९०३ देखि २००७ सम्म) निरंकुश र जहानियाँ थियो। जनतालाई शिक्षा, अधिकार र स्वतन्त्रताबाट वञ्चित राखिएको थियो। यसविरुद्ध विभिन्न व्यक्तिहरूले आवाज उठाए। सबैभन्दा चर्चित घटना वि.सं. १९९७ मा नेपाल प्रजा परिषद् (नेपालको पहिलो राजनीतिक दल) मार्फत भएको थियो।
यी चार अमर शहीदहरूको बलिदान:
- शुक्रराज शास्त्री (शुक्रराज जोशी) — माघ १० गते (जनवरी २४, १९४१) टेकु (पचली) को खरी रूखमा झुन्ड्याएर हत्या। उनी संस्कृत विद्वान् थिए र जनतालाई प्रजातन्त्रको महत्व बुझाउँथे।
- धर्मभक्त माथेमा — माघ १३ गते (जनवरी २६, १९४१) सिफलमा रूखमा झुन्ड्याइयो। उनी शारीरिक रूपमा बलियो र क्रान्तिकारी थिए।
- दशरथ चन्द — माघ १५ गते (जनवरी २८, १९४१) शोभाभगवतीमा गोली हानी हत्या। उनी बैतडीका थिए र प्रजातान्त्रिक विचारका प्रचारक।
- गंगालाल श्रेष्ठ — माघ १५ गते नै शोभाभगवतीमा गोली हानी हत्या। उनी युवा क्रान्तिकारी थिए।
यी चार जनालाई राणा शासकहरूले नेपाल प्रजा परिषद्को गतिविधिमा संलग्न भएको आरोपमा मृत्युदण्ड दिएका थिए। यो घटनाले २००७ सालको क्रान्तिलाई थप बलियो बनायो, जसले राणा शासनको अन्त्य गर्यो र प्रजातन्त्र ल्यायो।
नेपालको पहिलो शहीद भने लखन थापा लाई मानिन्छ। उनी वि.सं. १९३३ मा जंगबहादुर राणाविरुद्ध विद्रोह गरेका थिए र मनकामना नजिकै झुन्ड्याइएका थिए।
किन ठीक माघ १६ गते शहीद दिवस?
यी चार शहीदहरूको हत्या माघ १०, १३ र १५ गते भएको थियो। उनीहरूको बलिदानको सप्ताह (माघ १०–१६) को समापन दिनलाई नै शहीद दिवसको रूपमा चयन गरियो। प्रजातन्त्र आएपछि यो दिनलाई सम्मानस्वरूप घोषणा गरियो।
वि.सं. २०१२ देखि काठमाडौं महानगरपालिकाले औपचारिक रूपमा कार्यक्रम सुरु गर्यो:
- प्रभातफेरी (शान्तिवाटिका/रत्नपार्कबाट शहीद स्मारक लैनचौरसम्म)
- श्रद्धाञ्जली सभा
- माल्यार्पण
- मार्चपास, ब्यान्ड र राष्ट्रिय कार्यक्रम
यो परम्परा अहिले पनि जारी छ। पछि सरकारले यो दिवसलाई राष्ट्रव्यापी बनाउने निर्णय गरेको छ, जसअनुसार प्रदेश र स्थानीय तहहरूले पनि कार्यक्रम गर्छन्।
शहीद दिवसको विस्तारित महत्व
शहीद दिवस अब केवल चार शहीदको मात्र होइन। यो नेपालको सम्पूर्ण इतिहासमा बलिदान दिनेहरूको स्मरण हो:
- २०४६ को जनआन्दोलन (१९ शहीद घोषणा)
- २०६२/६३ को जनआन्दोलन (२६ शहीद घोषणा)
- मधेस आन्दोलन, माओवादी द्वन्द्व र अन्य घटनामा जीवन गुमाउनेहरू
- हालैका वर्षहरूमा जेनजी (Gen-Z) आन्दोलनमा बलिदान दिनेहरूलाई पनि अलगै “जेनजी शहीद दिवस” (भदौ २३) घोषणा गरिएको छ।
यो दिवसले हामीलाई सम्झाउँछ — स्वतन्त्रता, लोकतन्त्र, समानता र अधिकार सजिलै आएनन्। यी शहीदहरूको सपना पूरा गर्न हामी सबै जिम्मेवार छौं। आजको समयमा शहीद दिवस औपचारिकतामा सीमित भएको आरोप लाग्छ, तर यसले हामीलाई इतिहासबाट सिक्ने र राम्रो भविष्य बनाउने प्रेरणा दिन्छ।
शहीदहरू अमर रहुन्!
