योगमायाको नेतृत्वमा ६८ जनाको जल-समाधि: नेपाली इतिहासको सबैभन्दा पीडादायी विद्रोह
त्यो रात— वि.सं. १९९८ असार २१ गतेको त्यो कालो, अँध्यारो, मनसुनको झरीले आकाश र धर्ती दुवैलाई आँसुले भिजाइरहेको, अरुण नदीलाई क्रोध र रिसले उर्लाइरहेको त्यो अमर तर हृदय चिरिने, आत्मालाई कमाउँदै गर्ने रात— नेपाली इतिहासको सबैभन्दा गहन, सबैभन्दा पीडादायी, सबैभन्दा भावुक र सबैभन्दा दमदार पृष्ठ बनेर सदाका लागि अंकित भयो। पूर्वी नेपालको भोजपुर र संखुवासभाको सीमानामा बग्ने अरुण नदीको उग्र, उर्लँदो, रिसले फुँकार मारिरहेको भेलमा, जब योगमाया न्यौपानेसहित ६८ जना (६७ अनुयायीहरू) ले एकैसाथ आफ्नो जीवनलाई जल-समाधिमा विसर्जन गरे, त्यो केवल मृत्यु थिएन— त्यो त सदियौंदेखि दबाइएको, कुचिएर चर्किएको पीडाको चरम, मौन तर सबैभन्दा जोडदार चीत्कार थियो। अन्याय, अत्याचार, जातपात, छुवाछूत, भ्रष्टाचार र महिला शोषणको विरुद्धमा उठेको अन्तिम, अमर र दमदार विद्रोह थियो। यो नेपालको इतिहासमा सबैभन्दा ठूलो जल-समाधिको घटना हो, जसले ६८ वटा हृदयहरूको संयुक्त बलिदानलाई विश्वव्यापी रूपमा अमर बनाइदियो।
यो रातको प्रत्येक क्षण, प्रत्येक पल हृदयलाई छुने, आँसु झार्ने, आत्मालाई कमाउने गरी भावुक, गहन र दमदार छ— जसरी कुनै महाकाव्यको अन्तिम अध्यायमा सबै पीडा, संघर्ष, आक्रोश, निराशा र आशाको अन्तिम ज्वाला एकै ठाउँमा फुट्छन्:
मनसुनको झरीले आकाशबाट आँसुको वर्षा गरिरहेको थियो। अरुण नदी रिस, क्रोध र उर्लाइले फुँकार मारिरहेको थियो— जसरी प्रकृतिले पनि ती पीडित आत्माहरूको गहिरो पीडालाई महसुस गर्दै, रुन्छ जस्तै साथ दिइरहेकी थिइन्। योगमायाले आफ्ना सबैभन्दा विश्वासिला, त्यागी, सत्यप्रति पूर्ण समर्पित, अन्यायबाट थाकेका र मुक्तिको तिर्खा बोकेका अनुयायीहरूलाई गोप्य रूपमा बोलाएकी थिइन्। यो कुनै जबरजस्ती, लोभ वा दबाब थिएन— यो त सामूहिक आध्यात्मिक उन्माद थियो, राणा शासनको क्रूरताप्रतिको अन्तिम, अटल प्रतिवाद थियो, कलियुगको पाप, अन्याय र अत्याचारबाट मुक्त भएर सत्य युगमा प्रवेश गर्ने दृढ, अटुट विश्वास थियो। उनीहरूले महसुस गरेका थिए— जीवित हुँदा न्यायका सबै ढोका बन्द भएपछि, मृत्युबाट पनि न्याय माग्न सकिन्छ, र त्यो मृत्युले समाजलाई, सत्तालाई, इतिहासलाई झकझकाउँछ, लज्जित बनाउँछ।
रातभरि अनुष्ठान चल्यो। सबैले नदी किनारमा शुद्ध स्नान गरे, सेतो वस्त्र धारण गरे— जसरी मृत्युको लागि तयार भएका शुद्ध, पवित्र आत्माहरू। अन्तिम आरती गरे, हात समातेर “सत्य धर्मको जय होस्”, “न्याय होस्”, “समानता होस्” भन्दै मन्त्र जपे। योगमायाले आँसु झार्दै, तर आवाजमा अटल दृढता बोकेर सम्झाइन्— “यो अधर्मी, पापले भरिएको, अन्यायले सडिएको संसारमा बाँच्नुभन्दा जल-समाधि लिनु श्रेयस्कर छ। यो मृत्यु होइन, यो त सत्यको आलिंगन हो। हामी मरेर पनि बोल्छौं। हाम्रो बलिदानले अन्यायको मुख बन्द हुनेछैन, बरु चर्को स्वरमा बोल्नेछ, विश्वलाई लज्जित बनाउनेछ।” झरीको थोपा हरेक आँसु झैं बर्सिरहे, बादल गडगडाइरहे— जसरी सम्पूर्ण प्रकृति ती पीडित आत्माहरूसँग रुन्छ जस्तो, तिनका पीडालाई महसुस गर्दै, क्रोधित हुँदै साथ दिइरहेकी थिइन्।
बिहान करिब ४ बजे, हरिशयनी एकादशीको पवित्र तर दुःखद, भावुक क्षणमा योगमायाले आफ्नो शिरमा तेलले भरिएको प्लेट राखिन्, त्यसमा दियो बालिन्। उज्यालो दियोको ज्योति झैं उनको आँखामा अटल संकल्प थियो— न्यायको लागि, समानताको लागि, महिला-दलित-गरिबको मर्यादाको लागि, जातपात र छुवाछूतको अन्त्यको लागि, भ्रष्टाचारको विरुद्धमा। उनी ठूलो चट्टानमा चढिन्, “ॐ” उच्चारण गर्दै अरुणको उर्लँदो, क्रोधित भेलमा हाम फालिन्। त्यसपछि एकपछि अर्को गर्दै ६५ जना अनुयायीहरू— जसमा आमाहरूले आफ्ना काखे बालबालिकालाई छातीमा कस्सिएर बाँधेका थिए, जसरी अन्तिम पटक पनि सन्तानलाई सुरक्षा दिन, साथ दिन खोज्दै— पालैपालो नदीमा विलीन भए। उनीहरूको मुखबाट अन्तिम शब्दहरू गुन्जिरहे— “सत्य… न्याय… समानता… राणा शासन मुर्दाबाद…” हरेक हाम फाल्दा नदीले एउटा जीवन बोकेर लग्यो, तर तिनका आत्माहरूको चीत्कार अझै पनि अरुणको सुस्केरामा गुन्जिरहन्छ, झरी पर्दा सुनिन्छ, हृदय चिरिन्छ भन्ने स्थानीय विश्वास छ।
भोलिपल्ट (असार २२) थप २ जना अनुयायीले पनि त्यही बाटो अपनाए। कुल ६८ जीवनहरू केही क्षणमै अरुणको छालमा बिलाए। त्यहाँ बाँकी रह्यो— किनारमा छोडिएका केही चप्पलहरू, भिजेका सेता लुगाका टुक्राहरू, र एउटा अनन्त, गहिरो सन्नाटा जसले आज पनि हृदय चिरिरहन्छ, आँसु झारिरहन्छ, आत्मालाई कमाउँछ।
यो रात किन यति दमदार, यति भावुक, यति गहन र यति पीडादायी बन्यो? किनकि यो एउटा व्यक्तिको मृत्यु थिएन— यो त ६८ वटा हृदयहरूले बोकेको पीडा थियो, ६८ वटा सपनाहरूको अन्त्य थियो, ६८ वटा जीवनहरूको संयुक्त, अटल बलिदान थियो। यो एउटा पूरै समाजको अन्यायप्रतिको अन्तिम, जोडदार धिक्कार थियो। योगमायाले भनेकी थिइन्— “हामी मरेर पनि बोल्छौं।” र साँच्चै, ती ६८ जनाको त्यो रातले राणा शासनको क्रूरताको नाङ्गो, लज्जास्पद रूप विश्वसामु उजागर गर्यो। तिनका बलिदानले सदियौंदेखि प्रश्न छोड्यो— के अन्याय सहँदै बाँच्नु ठीक हो, कि मरेर पनि बोल्नु, विद्रोह गर्नु ठूलो साहस र दम हो?
आज पनि असारको झरी पर्दा, भोजपुर र संखुवासभाका बासिन्दाहरू भन्छन्— अरुणको भेलमा ती ६८ जनाको भजन गुन्जिरहन्छ। त्यो भजनले न्याय मागिरहन्छ, समानता मागिरहन्छ, मानवीय मर्यादा मागिरहन्छ, र हामीलाई सोधिरहन्छ— के हामीले तिनको बलिदानलाई सार्थक बनायौं? के हामीले योगमायाले चाहेको जातपातमुक्त, अन्यायमुक्त, समान समाज निर्माण गर्न सक्यौं?
यो रात इतिहासको एक मौन तर सबैभन्दा जोडदार, सबैभन्दा दमदार, सबैभन्दा भावुक चीत्कार हो— जसले भन्छ: अन्यायको सामु चुप लागेर बाँच्नुभन्दा मरेर पनि बोल्नु, विद्रोह गर्नु ठूलो साहस हो। यो ६८ जनाको त्यो रातले नेपाली माटोलाई, नेपाली हृदयलाई सधैंका लागि भावुक, कमाउँदै गर्ने र दमदार बनाइदियो, र न्यायको लागि लड्ने हरेक आत्मालाई अमर प्रेरणा दिइरहन्छ।
१. इतिहासको एक मौन चीत्कार
image is symbolic but story is real
नेपालको इतिहासमा सन् १९४१ (वि.सं. १९९८) को त्यो असारे रात केवल एउटा मिति मात्र होइन, यो नेपाली समाजको चेतना र राज्यसत्ताको क्रूरताबीचको सबैभन्दा ठूलो टक्कर थियो। पूर्वी नेपालको संखुवासभा र भोजपुरको सिमानामा बग्ने अरुण नदीको त्यो उर्लँदो भेलमा जब ६८ जना मानिसहरूले एकैसाथ आफ्नो अस्तित्व विसर्जन गरे, त्यसले तत्कालीन राणा शासनको जग मात्र हल्लाएन, बरु नेपाली माटोमा ‘विद्रोह’ को एउटा नयाँ र भयानक परिभाषा लेखिदियो।
यो आत्महत्या मात्र थिएन; यो त एउटा यस्तो सामूहिक नागरिक अवज्ञा थियो, जहाँ मानिसहरूले जिउँदो हुँदा न्याय नपाएपछि मरेर सत्तालाई धिक्कार्ने निर्णय गरे।
२. योगमायाको उदय: सामाजिक कुरीति विरुद्धको जेहाद
योगमाया नेउपानेको जन्म वि.सं. १९२४ मा भोजपुरको दिंलामा भएको थियो। उनको जीवन आफैँमा एउटा संघर्षको महाकाव्य थियो। बालविवाह, त्यसपछिको वैधव्य र समाजले एउटी विधवामाथि गर्ने अमानवीय व्यवहारलाई उनले नजिकबाट भोगिन्।
उनले महसुस गरिन् कि धर्मको नाममा महिला, दलित र गरिबहरूलाई पशुसरह व्यवहार गरिँदैछ। त्यसपछि उनले सुरु गरिन्— ‘हजुरबानी’। यो उनको कवितात्मक उपदेश थियो, जसमा उनले लेखेकी थिइन्:
“धर्मको मर्म नबुझ्ने पाखण्डीहरू, न्यायको गला रेट्ने हत्याराहरू हो…”
उनले धर्मलाई पूजापाठबाट निकालेर ‘सत्य र न्याय’ को मार्गमा डोहोर्याइन्। उनले “भिक्षा” मागेकी थिइन्— सत्य धर्मको भिक्षा, जहाँ सबै समान होऊन्।
३. राणा सत्तासँगको टकराव र २४ सूत्रीय माग
योगमाया केवल एउटी साध्वी मात्र थिइन् भन्नु गलत हुन्छ; उनी तिन ताकाकी सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक दबाब समूहकी नेतृ थिइन्। उनले तत्कालीन प्रधानमन्त्री जुद्ध शमशेर कहाँ आफ्ना अनुयायीहरू पठाएर २४ वटा सुधारका मागहरू राखेकी थिइन्। जसमा मुख्य थिए:
- सती प्रथाको अवशेषको अन्त्य र विधवा विवाहको स्वीकृति।
- जातपात र छुवाछूतको पूर्ण उन्मूलन।
- घूसखोरी र प्रशासनिक भ्रष्टाचारको अन्त्य।
- गरिब किसानहरूलाई ऋणको पासोबाट मुक्ति।
तर, काठमाडौँको दरबारमा विलासितामा डुबेका राणाहरूलाई पहाडको एउटा कुनामा महिलाले नेतृत्व गरेको यो आन्दोलन ‘पागलपन’ जस्तो लाग्यो। उनीहरूले माग पूरा गर्नुको साटो योगमाया र उनका प्रमुख अनुयायीहरूलाई जेल हाले र कठोर यातना दिए।
४. अग्नि-समाधिको असफल प्रयास र जल-समाधिको संकल्प
जब जेलबाट छुटेपछि पनि योगमायाले देखिन् कि राज्य व्यवस्था अझै निष्ठुरी छ, तब उनले एक कठोर निर्णय लिइन्। उनले घोषणा गरिन्— “यो कलियुगको पापले भरिएको संसारमा बस्नुभन्दा अग्नि-समाधि लिनु श्रेयस्कर छ।”
वि.सं. १९९५ मा उनले २४० जना अनुयायीका साथ अग्नि-समाधि (चित्तामा जलेर मर्नु) को तयारी गरेकी थिइन्। तर, अन्तिम समयमा सरकारी सेना पुगेर उनीहरूलाई रोके र धेरैलाई गिरफ्तार गरे। यो असफलताले अनुयायीहरूमा आक्रोश र वैराग्य अझै बढायो। उनीहरूले महसुस गरे कि यो राज्यले उनीहरूलाई न न्यायपूर्वक बाँच्न दिन्छ, न त शान्तिपूर्वक मर्न नै।
त्यसको ३ वर्षपछि, वि.सं. १९९८ मा उनीहरूले ‘जल-समाधि’ को गोप्य योजना बनाए।
५. असार २१ को त्यो कालरात्रि: ६८ जनाको लाम
असारको महिना थियो। मनसुनका कारण अरुण नदी आफ्नो भयानक स्वरूपमा उर्लिरहेको थियो। योगमायाले आफ्ना सबैभन्दा विश्वासिला र त्यागी अनुयायीहरूलाई छनोट गरिन्। यसमा कोही कसैको दबाब थिएन; यो त एउटा सामूहिक आध्यात्मिक उन्माद र विद्रोहको पराकाष्ठा थियो।
घटनाको विवरण: १. शुद्धीकरण: सबै अनुयायीहरूले अरुणको किनारमा नुहाए, सेतो वस्त्र धारण गरे र अन्तिम आरती गरे। २. मन्त्रोच्चारण: “सत्य धर्मको जय होस्” भन्दै उनीहरूले एकअर्काको हात समाते। ३. महाप्रस्थान: सबैभन्दा पहिले योगमाया “ॐ” उच्चारण गर्दै अरुणको भेलमा हेलिइन्। त्यसपछि उनलाई पछ्याउँदै ६७ जना भक्तहरू— जसमा आमाहरूले आफ्ना काखे बालकलाई समेत छातीमा बाँधेका थिए— पालैपालो नदीमा विलीन भए।
केही क्षणमै ६८ वटा जीवन अरुणको छालमा बिलाए। त्यहाँ बाँकी रह्यो त केवल किनारमा छोडिएका केही चप्पल, लुगाका टुक्रा र एउटा अनन्त सन्नाटा।
६. यो ‘सामूहिक आत्महत्या’ नै किन थियो?
इतिहासले यसलाई ‘आत्महत्या’ को संज्ञा दिए पनि यसका पछाडि गहिरो समाजशास्त्र छ:
- निराशाको उत्कर्ष: जब मानिसले समाज र कानुनबाट न्याय पाउने सबै ढोका बन्द देख्छ, तब उसले आफ्नो शरीरलाई नै ‘प्रतिवादको अन्तिम माध्यम’ बनाउँछ।
- बलिदानको भावना: उनीहरू मर्नका लागि मात्र मरेका थिएनन्, उनीहरूले आफ्नो मृत्युमार्फत राणा शासनको क्रूरतालाई विश्वसामु नग्न पारिदिन चाहन्थे।
- आध्यात्मिक विश्वास: योगमायाले उनीहरूलाई विश्वास दिलाएकी थिइन् कि यो मृत्यु होइन, यो त ‘सत्य युग’ मा प्रवेश गर्ने ढोका हो।
७. इतिहासले लुकाएको सत्य
यो घटना घटेपछि जुद्ध शमशेरले यसलाई बाहिर आउन नदिन कडा आदेश दिए। समाचार लेख्ने वा कुरा गर्नेलाई कठोर सजायको व्यवस्था गरियो। राणाहरू डराएका थिए— किनकि ६८ जनाको सामूहिक मृत्युले जनतामा ठूलो विद्रोह निम्त्याउन सक्थ्यो।
वर्षौंसम्म यो घटना केवल लोकगीत र स्थानीय कथाहरूमा मात्र जीवित रह्यो। प्रजातन्त्र आएपछि मात्र योगमायाको वास्तविक योगदान र त्यो सामूहिक आत्महत्याको राजनीतिक पाटोमाथि अनुसन्धान सुरु भयो।
८. योगमायाको बिरासत र आजको समाज
आज हामी योगमायालाई नेपालको पहिलो महिला विद्रोही र सामाजिक अभियन्ताको रूपमा चिन्छौँ। ६८ जनाको त्यो सामूहिक आत्महत्याले हामीलाई केही गम्भीर प्रश्नहरू छोडेर गएको छ:
- के राज्य आज पनि नागरिकको आवाज सुन्न उत्तिकै निर्दयी छ?
- के हामीले योगमायाले चाहेको जातपात मुक्त समाज निर्माण गर्न सक्यौँ?
भोजपुर र संखुवासभाका मानिसहरू अझै पनि भन्छन्— असारको ठूलो झरी परेको रात अरुणको सुस्केरामा ती ६८ जनाको भजन सुनिन्छ। त्यो भजनले न्यायको माग गरिरहेको छ।
९. रगतले पखालिएको इतिहास
अरुण नदीमा भएको त्यो ६८ जनाको सामूहिक आत्महत्या नेपाली इतिहासको सबैभन्दा ठूलो ‘मौन विद्रोह’ हो। ती लासहरूले बोलेका शब्दहरू आजको लोकतन्त्रको जगमा कतै न कतै दबेका छन्। योगमाया र उनका अनुयायीहरूले मृत्यु रोजे, तर उनीहरूले उठाएका मुद्दाहरू— समानता, न्याय र मानवीय मर्यादा— अझै पनि जीवित छन्।
यो ६८ जनाको मृत्युको कथा मात्र होइन, यो त मानिसको स्वतन्त्रताको तिर्खाको एउटा दुःखद तर गौरवपूर्ण गाथा हो।
image is symbolic picture but story is real