को हुन् नानी मैयाँ दाहाल जसले पन्चायतकालमा स्वतन्त्रबाट झन्डै ७० हजार मत प्राप्त गरिन्
नेपाली राजनीतिक इतिहासमा केही पात्रहरू यस्ता हुन्छन्, जो सत्ताको निरन्तर केन्द्रमा नरहे पनि एक विशेष क्षणमा इतिहासको धार मोड्ने भूमिका खेल्छन्। नानिमैयाँ दाहाल त्यस्तै एक नाम हो। वि.सं. २०३८ सालको राष्ट्रिय पञ्चायत निर्वाचनमा उनको अप्रत्याशित विजय केवल व्यक्तिगत सफलता थिएन, त्यो पञ्चायत व्यवस्थाभित्र दबिएको जनअसन्तुष्टि, महिलाको मौन उपस्थिति र वैकल्पिक राजनीतिप्रतिको आकांक्षाको सामूहिक अभिव्यक्ति थियो।
यो लेख नानिमैयाँ दाहालको जीवन, राजनीतिक उदय, ऐतिहासिक विजय, योगदान मात्र होइन, उनलाई लक्षित भएका आलोचना, सीमाहरू र विवादहरू समेत समेटेर एक सन्तुलित र अन्तिम मूल्यांकन प्रस्तुत गर्ने प्रयास हो।
२. पृष्ठभूमि : पञ्चायत व्यवस्था र २०३८ को निर्वाचन
२०३७ सालको जनमत संग्रहपछि पञ्चायत व्यवस्था कायमै रह्यो। बहुदलीय राजनीति निषेध थियो, राजनीतिक दलहरू भूमिगत थिए, र राष्ट्रिय पञ्चायत नै कानुनी रूपमा वैधानिक विधायिका थियो।
यस व्यवस्थाभित्र चुनाव त हुन्थ्यो, तर त्यो पूर्ण स्वतन्त्र प्रतिस्पर्धाको चुनाव होइन, बरु सीमित विकल्प र नियन्त्रित संरचनाभित्रको जनमत अभिव्यक्ति थियो। यही संरचनाभित्र २०३८ सालको राष्ट्रिय पञ्चायत निर्वाचन सम्पन्न भयो, जसले अपेक्षाभन्दा फरक नतिजा दियो।
३. नानिमैयाँ दाहालको उदय : एक असामान्य उम्मेदवारी
नानिमैयाँ दाहाल कुनै स्थापित राजनीतिक वंश, दरबार-निकट समूह वा प्रशासनिक शक्तिबाट आएकी नेतृ थिइनन्। उनी सामान्य सामाजिक पृष्ठभूमिबाट आएकी महिला थिइन्, जसले स्वतन्त्र उम्मेदवारका रूपमा उम्मेदवारी दिइन्।
त्यो समय महिलाको चुनावी उम्मेदवारी नै असामान्य मानिन्थ्यो। राजनीतिलाई ‘पुरुषको क्षेत्र’ ठान्ने सामाजिक मानसिकताभित्र नानिमैयाँ दाहालको उपस्थितिले नै एक प्रकारको चुनौती प्रस्तुत गर्यो।
४. ऐतिहासिक विजय : अर्थ र सन्देश
२०३८ सालको निर्वाचनमा उनले तत्कालीन शक्तिशाली पञ्चायती नेताहरूलाई पराजित गर्दै भारी मतान्तरले विजय हासिल गरिन्। यो विजयका मुख्य अर्थहरू यस्ता देखिन्छन्:
४.१ जनअसन्तुष्टिको मत
धेरै विश्लेषकहरूका अनुसार यो मत नानिमैयाँ दाहालप्रतिको व्यक्तिगत समर्थनभन्दा बढी पञ्चायत व्यवस्थाप्रतिको असन्तुष्टि थियो। मतदाताले सत्तापक्षका उम्मेदवारलाई हराउन एउटा ‘सुरक्षित विकल्प’ खोजेका थिए, र नानिमैयाँ दाहाल त्यो विकल्प बनिन्।
४.२ महिलाको प्रतीकात्मक जित
उनको विजयले महिलाहरू पनि राजनीतिक निर्णयकर्ताको भूमिकामा आउन सक्छन् भन्ने सन्देश दियो। यो सन्देश व्यावहारिकभन्दा बढी प्रतीकात्मक रूपमा शक्तिशाली थियो।
५. राष्ट्रिय पञ्चायतमा भूमिका र योगदान
राष्ट्रिय पञ्चायत सदस्यका रूपमा नानिमैयाँ दाहालले जनसरोकारका विषय उठाउने प्रयास गरिन्। उनले:
- साधारण नागरिकका समस्या बोल्ने
- सत्ताको आलोचनात्मक प्रश्न उठाउने
- केन्द्रित शक्तिको कमजोरी औंल्याउने
जस्ता भूमिका निर्वाह गरिन्।
तर यहाँबाट नै आलोचनाको पहिलो तह सुरु हुन्छ।
६. प्रमुख आलोचनाहरू
६.१ ‘प्रतीक मात्र बनिन्’ भन्ने आलोचना
आलोचकहरू भन्छन्— नानिमैयाँ दाहालको भूमिका प्रतीकात्मक त रह्यो, तर नीतिगत रूपमा प्रभावकारी हुन सकेन। राष्ट्रिय पञ्चायतभित्र उनको आवाज सीमित रह्यो र संरचनागत परिवर्तन गराउने स्तरको प्रभाव देखिएन।
६.२ स्पष्ट राजनीतिक विचारधाराको अभाव
उनमाथि अर्को आलोचना थियो— स्पष्ट वैचारिक र दीर्घकालीन राजनीतिक दृष्टिकोण नदेखिनु। उनी न पञ्चायतको पूर्ण समर्थक थिइन्, न स्पष्ट रूपमा संगठित प्रतिपक्ष। यसले गर्दा उनलाई ‘प्रणालीभित्रको असन्तुष्ट आवाज’ भन्दा माथि उठ्न कठिन भयो।
६.३ जनमतको निरन्तरता कायम गर्न नसक्नु
२०३८ को विजयपछि २०४३ सालको निर्वाचनमा उनी पराजित भइन्। बहुदलीय व्यवस्था आएपछि भएका चुनावहरूमा उनको मत संख्या अत्यन्त न्यून रहनु अर्को ठूलो आलोचनाको विषय बन्यो।
आलोचकहरू भन्छन्— २०३८ को जित क्षणिक जनभावनाको परिणाम थियो, दीर्घकालीन जनाधार थिएन।
६.४ महिला राजनीतिमा संस्थागत नेतृत्व नबनाउन सक्नु
उनको जितपछि महिला राजनीतिमा ठूलो लहर आउन सक्थ्यो भन्ने अपेक्षा थियो। तर उनले त्यो ऊर्जा संस्थागत रूपमा रूपान्तरण गर्न नसकेको आरोप पनि लाग्छ।
७. आलोचनाको पुनर्मूल्यांकन
यी आलोचनाहरू पूर्ण रूपमा असत्य पनि होइनन्, तर सन्दर्भविहीन पनि छैनन्।
- उनी काम गरिरहेको संरचना नै लोकतान्त्रिक थिएन
- राष्ट्रिय पञ्चायत स्वयम् सीमित अधिकार भएको संस्था थियो
- महिलामाथि सामाजिक, राजनीतिक दबाब अत्यधिक थियो
यस अर्थमा, नानिमैयाँ दाहाललाई आजको लोकतान्त्रिक मापदण्डबाट मात्र नाप्नु ऐतिहासिक अन्याय हुन सक्छ।
८. बहुदलीय युगपछि : पतन कि यथार्थ?
बहुदलीय व्यवस्था आएपछि नानिमैयाँ दाहालको राजनीतिक प्रभाव घट्नु स्वाभाविक थियो। संगठित पार्टी, स्रोत, संरचना र प्रचारबिनाको राजनीतिमा टिक्न गाह्रो हुन्छ।
यसलाई उनको असफलता मात्र नभई राजनीतिमा संरचनाको महत्त्वको उदाहरणका रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ।
९. ऐतिहासिक महत्व : सीमाभित्रको महानता
नानिमैयाँ दाहाल न त महान क्रान्तिकारी थिइन्, न दीर्घकालीन शक्तिशाली नेतृ। तर उनी:
- पञ्चायतकालमा सत्तालाई चुनावबाट चुनौती दिने
- महिला उपस्थितिलाई राजनीतिक रूपमा वैध बनाउने
- जनमतको वैकल्पिक प्रयोग सम्भव छ भन्ने देखाउने
एक महत्वपूर्ण ऐतिहासिक पात्र हुन्।
१०. निष्कर्ष : सन्तुलित मूल्यांकन
नानिमैयाँ दाहाललाई न त अतिरञ्जित देवीकरण गर्नुपर्छ, न त असफलताको प्रतीक बनाएर खारेज। उनी आफ्नो समय, संरचना र सीमाभित्र साहस देखाएकी महिला थिइन्।
उनको जीवनले हामीलाई सिकाउँछ:
- प्रतीकात्मक जित पनि इतिहास बदल्न सक्छ
- तर प्रतीकलाई संस्थागत शक्ति नबनाएसम्म परिवर्तन अधुरो रहन्छ
